24 października 2014 roku
poczta
zaloguj się
 
Ciąża - Medycyna Praktyczna: Lekarze pacjentom
medycyna praktyczna dla pacjentów

Zapotrzebowanie na żelazo u ciężarnych

Dr n. med. Andrzej Bacz
Zapotrzebowanie na żelazo u ciężarnych
Fot. CDC James Gathany

Brak dostatecznej rezerwy żelaza zgromadzonej przed ciążą (przyczyną tego stanu u kobiet są zwykle nadmierne krwawienia miesiączkowe, dieta uboga w żelazo, czynniki zaburzające wchłanianie żelaza) przy braku suplementacji tego mikroelementu w okresie ciąży prowadzi do rozwoju niedokrwistości z niedoboru żelaza.

Zapotrzebowanie na żelazo u ciężarnych jest większe niż u kobiet niebędących w ciąży (mimo zaprzestania miesiączkowania). Wiąże się to m.in. ze znacznym zwiększeniem liczby erytrocytów (450 mg żelaza) oraz transportem żelaza do płodu (270 mg) i łożyska (90 mg).

Zapamiętaj

Całkowite zapotrzebowanie na żelazo w czasie ciąży u kobiet o masie ciała 55 kg wynosi nieco ponad 1000 mg, a dziennie zapotrzebowanie odpowiednio:
a) w I trymestrze 0,8 mg
b) w II trymestrze 4–5 mg
c) w III trymestrze zaś powyżej 6 mg (w ostatnich 6–8 tygodniach ciąży sięga 10 mg).

Żelazo hemowe i niehemowe

REKLAMA

Absorpcja, czyli wchłanianie żelaza, w przypadku diety bogatej w biodostępne żelazo tzw. hemowe (zawarte w czerwonym mięsie, drobiu, rybach, w odróżnieniu od żelaza niehemowego, gorzej przyswajalnego, znajdującego się w produktach roślinnych) wynosi odpowiednio 0,4 mg, 1,9 mg i 5,0 mg. Oznacza to, że brakująca ilość żelaza musi zostać pokryta przez zgromadzone w organizmie zapasy i/lub przez suplementację żelaza.

Prawidłowe zapasy żelaza (najlepszym ich wykładnikiem jest stężenie ferrytyny we krwi – 1 ng/ml odpowiada 8 mg zmagazynowanego żelaza) u zdrowej kobiety wynoszą 300 mg i powinny wystarczyć na pokrycie zapotrzebowania ciążowego. Badania wykazały, że nawet w krajach rozwiniętych (np. USA, Szwecja) średni zapas żelaza wynosi ok. 150 mg, u 20% kobiet ponad 250 mg; u 20% badanych kobiet nie stwierdzono żadnych zapasów.

Wchłaniamy jedynie 10–15% spożytego z pokarmem żelaza

W ramach codziennych posiłków kobieta w ciąży powinna spożywać 25–27 mg żelaza. Ocenia się, że wchłonięte zostaje jedynie 10–15%. Badanie przeprowadzone w Polsce wykazało, że zawartość żelaza w pokarmach spożywanych przez ciężarne wynosiła 12–16 mg dziennie, w zależności od czasu trwania ciąży. Brak dostatecznej rezerwy żelaza zgromadzonej przed ciążą (przyczyną tego stanu u kobiet są zwykle nadmierne krwawienia miesiączkowe, dieta uboga w żelazo, czynniki zaburzające wchłanianie żelaza) przy braku suplementacji tego mikroelementu prowadzi do rozwoju niedokrwistości z niedoboru żelaza.

W wielu badaniach (prowadzonych głównie w krajach rozwijających się, w których istnieją niedobory pokarmowe) wykazano, że niedokrwistość ta (najczęstsza postać u kobiet w ciąży) związana jest z niekorzystnymi zdarzeniami, takimi jak poród przedwczesny i mała masa urodzeniowa noworodka. Biorąc pod uwagę zwiększone zapotrzebowanie na żelazo w okresie ciąży oraz częste występowanie niedokrwistości z niedoboru żelaza liczne towarzystwa naukowe i organizacje zdrowotne (w tym WHO) zalecają rutynową suplemenetację żelaza (zwykle w dawce 30 mg dziennie) u wszystkich kobiet w ciąży, również u tych, u których nie stwierdza się niedoboru tego mikroelementu.

Nadal jednak istnieją kontrowersje, czy takie postępowanie przynosi korzyści. Przeprowadzone niedawno analizy i przeglądy (w tym Cochrane 2009) wyników badań dotyczących suplementacji żelaza wykazały, że interwencja ta skutecznie zapobiega rozwoju niedokrwistości w okresie okołoporodowym, ale nie ma wpływu na inne wyniki położnicze (mała masa urodzeniowa noworodka, poród przedwczesny, zakażenia czy krwotok okołoporodowy). Ponadto u kobiet stosujących suplementację żelaza występują objawy uboczne (zwykle dotyczące przewodu pokarmowego) oraz hemokoncentracja („zagęszczenie” krwi) mogąca mieć niekorzystne następstwa. Autorzy tych przeglądów podają w wątpliwość zasadność rutynowej suplementacji żelaza i podkreślają potrzebę przeprowadzenia dobrze zaplanowanych badań obejmujących dużą populację kobiet w ciąży.

Jak najlepiej zapobiegać niedoborowi żelaza i niedokrwistości?

U każdej kobiety w ciąży (a jeszcze lepiej przed planowaną ciążą) oprócz rutynowego badania morfologii krwi (hemoglobina, hematokryt, liczba czerwonych krwinek) należy oznaczyć stężenie ferrytyny, które najlepiej odzwierciedla zapasy żelaza. Jeśli zapasy te są niedostateczne, wskazana jest suplementacja żelaza. Trzeba pamiętać, że niedobór żelaza nie musi dawać objawów, niedokrwistość zaś pojawia się, gdy zapasy żelaza są na wyczerpaniu (i odwrotnie: zwiększenie wskaźników morfologii krwi po leczeniu żelazem jest szybkie, co nie oznacza, że zapasy żelaza zostały odnowione!).

Należy zapewnić odpowiednią ilość dobrze przyswajalnego żelaza w spożywanych pokarmach, aby pokryć zwiększające się zapotrzebowanie, zwłaszcza w drugiej połowie ciąży (patrz: Czynniki ryzyka niedokrwistości z niedoboru żelaza).

Zaleca się unikanie pokarmów zmniejszających wchłanianie żelaza, w tym:

  • taniny (zawarta głównie w czarnej herbacie)
  • otrębów
  • jaj (żółtka)
  • wapnia (mleko i przetwory mleczne)
  • manganu
  • miedzi
  • cynku
  • kwasu fitynowego obecnego w ziarnach zbóż i roślinach strączkowych
  • kakao
  • czerwonego wina.

Zdecydowana większość lekarzy zaleca już od początku ciąży stosowanie preparatów wielowitaminowych zawierających również żelazo. Dodatkowa suplementacja wskazana jest w przypadku rozwinięcia się niedokrwistości. Nie należy na własną rękę zwiększać zalecanej dawki suplementacyjnej!

Czynniki ryzyka niedokrwistości z niedoboru żelaza

  • dieta uboga w pokarmy zawierające żelazo, takie jak ostrygi, wątroba, wołowina, krewetki, indyk, wzbogacone płatki śniadaniowe, groch, soczewica
  • dieta uboga w składniki wzmagające wchłanianie żelaza, takie jak sok pomarańczowy, grejpfrut, truskawki, brokuły
  • dieta bogata w składniki zmniejszające wchłanianie żelaza, takie jak produkty mleczne, produkty sojowe, szpinak, kawa i herbata
  • pica (spaczone łaknienie) - spożywanie niepokarmowych substancji, takich jak popiół lub krochmal pralniczy
  • choroby układu pokarmowego upośledzające wchłanianie żelaza
  • obfite miesiączki, krótkie okresy między ciążami, nadmierna utrata krwi w czasie porodu.


Zapamiętaj

1. W ramach codziennych posiłków kobieta w ciąży powinna spożywać 25–27 mg żelaza.
2. Produkty bogate w żelazo to m.in.: ostrygi, wątroba, wołowina, krewetki, indyk, wzbogacone płatki śniadaniowe, groch, soczewica.
3. Produkty zmniejszające wchłanianie żelaza to m.in.: produkty mleczne, produkty sojowe, szpinak, kawa i herbata.

Piśmiennictwo:

1. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Anemia in pregnancy. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) Washington (DC) 2008 Jul. 7 p. (ACOG practice bulletin; no. 95).
2. Beucher G. i wsp.: Iron deficiency anemia and pregnancy. Prevention and treatment. J. Gynecol. Obstet. Biol. Reprod. (Paris) 2011 Feb 16.
3. Bothwell T.H.: Iron requirements in pregnancy and strategies to meet them. Am. J. Clin. Nutr. 2000; 1: 257s–264s.
4. Cogswell M.E. i wsp.: Iron supplementation during pregnancy, anemia, and birth weight: a randomized controlled trial. Am. J. Clin. Nutr. 2003; 78: 773–781.
5. Falkowska A., Ostrowska L.: Niedokrwistość u kobiet ciężarnych. Nowa Medycyna 2010; 3: 96–103.
6. Hallberg L.: Iron balance in pregnancy and lactation. W: Forman S.J., Zlotkin S. (red.): Nutritional anemia. Raven Press, New York 1992; 13–28, oraz Cook J.D., Skikne B.S., Lynch S.R., Reusser M.E.: Estimates of iron sufficiency in the US population. Blood 1986; 68: 726–731.
7. Macedo A., Cardoso S.: Routine iron supplementation in pregnancy. Acta Med. Port. 2010; 23: 785–792. Epub 2010 Oct 22.
8. Pena-Rosas J.P., Viteri F.E.: Effects and safety of preventive oral iron or iron+folic acid supplementation for women during pregnancy. Cochrane Database of Systematic Reviews 2009; 4: Art. No.: CD004736.
9. Recommendations to prevent and control iron deficiency in the United States. Centers for Disease Control and Prevention. MMWR Recomm. Rep. 1998; 47 (RR-3): 1–29.
10. Roberfroid D. i wsp. for the MISAME Study Group. Randomized controlled trial of 2 prenatal iron supplements: is there a dose-response relation with maternal hemoglobin? Am. J. Clin. Nutr. 2011 Mar 2. [Epub ahead of print].
11. Rioux F.M., LeBlanc C.P.: Iron supplementation during pregnancy: what are the risks and benefits of current practices? Appl. Physiol. Nutr. Metab. 2007; 32: 282–288.
12. Siega-Riz A.M. i wsp.: The effects of prophylactic iron given in prenatal supplements on iron status and birth outcomes: a randomized controlled trial. Am. J. Obstet. Gynecol. 2006; 194: 512–519.
13. U.S. Preventive Services Task Force (USPSTF). Screening for iron deficiency anemia – including iron supplementation for children and pregnant women. Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ); 2006: 12.
14. Zhou S.J. i wsp.: Should we lower the dose of iron when treating anaemia in pregnancy? A randomized dose-response trial. Eur. J. Clin. Nutr. 2009; 63: 183–190.

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Lekarze odpowiadają na pytania

Gdzie się leczyć

Lekarz specjalista
ginekolog, położnik
Szukaj
Szpitale, przychodnie, gabinety
ginekologia, położnictwo
Szukaj

Zadaj pytanie ekspertowi:

Lekarze komentują