Suplementacja witaminy D u kobiet w ciąży

Suplementacja witaminy D u kobiet w ciąży Oceń:
(4.00/5 z 1 ocen)
Dr n. med. Andrzej Bacz
Suplementacja witaminy D u kobiet w ciąży
Fot. SXC.hu

Ponad 90% zapotrzebowania na witaminę D jest pokrywane przez ekspozycję na światło słoneczne. Źródłem witaminy D są też spożywane pokarmy i wzbogacone produkty żywnościowe.

Fizjologia

Istnieją dwie formy witaminy D oraz wiele jej metabolitów:

  • Witamina D2 (ergokalcyferol) znajdująca się w niektórych roślinach, zwykle jest produkowana komercyjnie (poprzez napromieniowanie grzybów) i dodaje się ją do niektórych produktów spożywczych lub preparatów suplementacyjnych.
  • Witamina D3 (cholekalcyferol) jest wytwarzana w skórze (pod wpływem promieniowania ultrafioletowego światła słonecznego); znajduje się też w pokarmach zwierzęcych, takich jak ryby morskie o dużej zawartości tłuszczu, żółtko jajek i wątroba.

Witamina D jest przetwarzana w wątrobie do metabolitu 25-hydroksywitaminy D [25(OH) D] (wykorzystuje się go do określenia niedoboru witaminy D ze względu na dość długi czas półtrwania wynoszący 4–8 tygodni), a następnie w nerkach do jedynego czynnego biologicznie metabolitu 1,25 dihydroksywitaminy D [1,25(OH)2D]1.

Działanie witaminy D

Działanie witaminy D polega przede wszystkim na:

  • zwiększeniu wchłaniania wapnia i fosforu w jelitach (głównie w dwunastnicy)
  • zmniejszeniu wydzielania hormonu produkowanego przez przytarczyce (parathormonu)
  • wspieraniu mineralizacji kości.

Duże zainteresowanie wśród naukowców budzi pozakostne działanie witaminy D, w tym wpływ na układ sercowo-naczyniowy, mięśniowy, odpornościowy oraz rola, jaką może pełnić ta witamina w powstawaniu cukrzycy (poprzez modulowanie oporności na insulinę), niektórych chorób nowotworowych i neurologicznych (stwardnienie rozsiane).

Tak rozległe działanie (i ewentualny korzystny wpływ) wynika z  obecności receptorów witaminy D niemal we wszystkich tkankach i komórkach ciała człowieka2.

W prawidłowej ciąży matczyne stężenie 1,25(OH)2D wzrasta stopniowo w pierwszym trymestrze, osiągając najwyższą wartością (dwukrotnie większą w porównaniu sprzed ciąży) w III trymestrze. Stężenie witaminy D u płodu jest o ok. 20% niższe niż u matki. Dlatego też niedobór witaminy D przenosi się wertykalnie – z matki na płód. Niskie stężenie witaminy D predysponuje do hipokalcemii bezpośrednio po porodzie oraz krzywicy w następnych miesiącach życia. Stężenie witaminy D w mleku matki odpowiada stężeniu we krwi, tak, że dzieci karmione piersią przez matki z niedoborem witaminy D są również narażone na ten niedobór1.

Źródła witaminy D

Światło słoneczne

Ponad 90% zapotrzebowania na witaminę D jest pokrywane przez ekspozycję na światło słoneczne. Już 20-minutowa ekspozycja na letnie słońce u osób o jasnej karnacji skóry, ubranych tylko w kostium kąpielowy, daje produkcję odpowiadającą 15 000–20 000 IU witaminy D, chociaż stężenia 25 (OH) D przy tej samej ekspozycji na słońce są indywidualnie zróżnicowane. Ponadto ilość wytworzonej witaminy D w tej samej jednostce czasu jest zależna od pigmentacji skóry i dużo mniejsza u osób ciemnoskórych. Skuteczne wytwarzanie witaminy D jest również możliwe pod wpływem działania lamp UVB, pod warunkiem, że emitują one odpowiednie promieniowanie ultrafioletowe o długości fali 290–315 nm3-4.

Przedłużająca się ekspozycja na słońce (szkodliwa, jeśli chodzi o choroby skóry, w tym nowotwory) nie powoduje wytworzenia nadmiernych ilości witaminy D, gdyż zapobiega temu mechanizm procesów degradacyjnych i powstawania nieaktywnych związków. Nieznane są więc przypadki zatrucia witaminą D wskutek bardzo długiego opalania się. Ewentualny nadmiar witaminy D jest magazynowany w tkance tłuszczowej w postaci 25 (OH) D (kalcydiolu) i uwalniany przez okres 1–2 miesięcy, jeśli brak jest ekspozycji na światło słoneczne np. w miesiącach zimowych5.

Jednak w szerokości geograficznej, w której leży Polska, możliwość syntezy skórnej witaminy D istnieje tylko od kwietnia do września, w godzinach od 10–15, zakładając co najmniej 15 minutową ekspozycję na słońce przy odsłoniętych ramionach i częściowo nogach, bez stosowania filtrów ochronnych. W pozostałych miesiącach brak jest praktycznie syntezy witaminy D w skórze6.

Dodatkowym czynnikiem ograniczającym syntezę skórną witaminy D jest narastająca obawa przed nowotworami skóry przy nadmiernej ekspozycji na słońce, stosowanie filtrów ochronnych oraz znaczne ograniczanie aktywności życiowej na wolnym powietrzu.

Pokarmy i produkty żywnościowe

Źródłem witaminy D są też spożywane pokarmy i wzbogacone produkty żywnościowe. Najbogatsze w witaminę D (i kwasy tłuszczowe omega-3 potrzebne zwłaszcza dla kobiet w ciąży) w polskich produktach żywnościowych są ryby, a wśród nich świeży węgorz, śledź w oleju i marynowany, gotowany i pieczony łosoś, gotowana i pieczona makrela, a także ryby z puszki (tuńczyk i sardynki). 100 gramów tych pokarmów zawiera od 150–1200 UI witaminy D7. Ich spożywanie jest w Polsce niedostateczne, zarówno ze względu na cenę, jak i dostępność. Wzbogacone w witaminę produkty żywnościowe są w krajach europejskich nieliczne. W USA wzbogaca się produkty mleczne i sok pomarańczowy, w Polsce jedynie margaryny.

Niedobór witaminy D

Niedobór witaminy D na świecie ma charakter pandemii i dotyczy wszystkich grup wiekowych i regionów geograficznych8. W jednym z badań stwierdzono, że odsetek osób, u których stwierdza się niskie stężenie 25 (OH) D podwoił się w okresie 1994–2004.

Wśród czynników odpowiedzialnych za ten stan wymienia się niedostateczną ekspozycję na słońce (spędzanie czasu głównie w pomieszczeniach zamkniętych, sposób ubierania się), zmniejszającą się z wiekiem syntezę witaminy D w skórze, niskie spożycie witaminy D, otyłość i duży stopień pigmentacji skóry9.

W wielu badaniach epidemiologicznych udokumentowano, na podstawie niskiego stężenia 25 (OH) D, występowanie niedoboru tej witaminy u 18–84% kobiet w ciąży, przy czym stan ten stwierdzano najczęściej u kobiet pochodzących z mniejszości etnicznych, głównie wywodzących się z krajów azjatyckich, kobiet o ciemnej karnacji skóry (Afroamerykanie) oraz noszących, ze względów kulturowych, ubrania szczelnie zasłaniające ciało10-14.

Nie ma wielu danych oceniających populacyjne występowanie niedoboru witaminy D u kobiet ciężarnych w Polsce. W jednej z prac stwierdzono niemal powszechnie występujący niedobór witaminy D u zdrowych, urodzonych w terminie noworodków, niezależny od pory roku oraz stosowania suplementacji witaminy D u ich matek w czasie ciąży (witamina D zawarta w preparatach suplementacyjnych w średniej ilości 420 IU)15. Dane te mogłyby przemawiać nie tylko za niedoborem witaminy D u kobiet w ciąży, ale wskazywać również na niedostateczną dawkę suplementacyjną stosowaną w dostępnych preparatach. Niedobór witaminy D w czasie ciąży łączono z występowaniem cukrzycy ciężarnych, stanu przedrzucawkowego, małą masą urodzeniową noworodka, noworodkową hipokalcemią i drgawkami, opóźnionym rozwojem, chorobami kości w tym krzywicą, występowaniem sapki, wyprysku dziecięcego i  astmy, ale siła dowodów na przytoczone związki była zróżnicowana1, 16-20.

Suplementacja witaminy D u kobiet w ciąży

Mimo wyników badań (głównie epidemiologicznych), nadal istnieją kontrowersje dotyczące zasadności powszechnej suplementacji witaminy D u kobiet w ciąży, zalecanej dawki potrzebnej do osiągnięcia prawidłowego stężenia oraz korzyści, jakie mogą wynikać z tej interwencji.

Opublikowane niedawno w Wielkiej Brytanii wytyczne NICE sugerują suplementację witaminy D w dawce 10 µg (400 IU) dziennie, szczególnie u kobiet pochodzących z grup ryzyka (mniejszości etniczne, ograniczona ekspozycja na słońce, dieta uboga w witaminę D, masa ciała BMI powyżej 30)21.

Natomiast w wytycznych Royal College of Obstetricians and Gynaecologists z roku 2009 stwierdzono, że brak jest wystarczających dowodów na korzyści suplementacji witaminy D u kobiet w ciąży z grup niskiego ryzyka, a sugerowana przez NICE dawka nie ma uzasadnienia empirycznego. W związku z tym podkreśla się konieczność prowadzenia dalszych badań, pozwalających na ustalenie suplementacyjnej dawki witaminy D u kobiet z już istniejącym niedoborem oraz określeniem optymalnego okresu w czasie ciąży, w której tę suplementację trzeba rozpocząć22.

Autorzy polskich wytycznych z roku 2009 wskazują na konieczność zapewnienia prawidłowych zasobów witaminy D przed planowaną ciążą. Podkreślają też fakt, że dotychczasowa zalecana dla kobiet w ciąży dawka 400 IU (zawarta w preparatach wielowitaminowych) jest niewystarczająca i należy ją zwiększyć do 800–1000 IU/dobę, jeżeli nie jest zapewniona właściwa zawartość w spożywanej diecie i/lub synteza skórna. Suplementację należy prowadzić od II trymestru ciąży. Optymalnym postępowaniem w okresie ciąży i karmienia piersią byłoby oznaczenie stężenia we krwi 25 (OH) D u kobiet i dobranie indywidualnie zróżnicowanej dawki tak, aby stężenie to było większe niż 30 ng/ml6.

Zalecenie suplementacji u wszystkich kobiet w ciąży rodzi pytanie o jej bezpieczeństwo, w przypadkach braku niedoboru witaminy D i przy niekorzystnych skutkach jej nadmiaru. Amerykański Institute of Medicine (na zlecenie rządów USA i Kanady) przygotował pod koniec 2010 roku raport na temat zaleconych dawek żywnościowych witaminy D i wapnia. Maksymalną bezpieczną dawkę dzienną ustalono na 4000 IU dziennie. Ryzyko działania niepożądanego wzrasta powyżej tej dawki, zwłaszcza gdy jednocześnie stosuje się suplementację wapnia. Duże dawki witaminy D (powyżej 10 000 UI dziennie), poza brakiem korzystnego oddziaływania, mogą powodować uszkodzenie nerek i innych tkanek. Ryzyko nadmiernej ilości witaminy D w organizmie dotyczy głównie osób z prawidłowymi zasobami, które odżywiają się pokarmami bogatymi w witaminę D, i stosują dodatkowo suplementację23.

Nie przeprowadzono jak dotąd badań nad ewentualnym teratogennym działaniem witaminy D u ludzi. U zwierząt zaobserwowano zależne od dawki opóźnienia rozwoju wewnątrzmacicznego, wady układu kostnego oraz wady układu krążenia. Konieczne jest przeprowadzenie dobrze zaplanowanych badań w celu określenia bezpieczeństwa suplementacji witaminy D dla matek i ich dzieci oraz minimalnej bezpiecznej dawki przynoszącej korzyści zdrowotne24.

Zapamiętaj

1. Głównym źródłem witaminy D (90% zapotrzebowania) jest jej synteza w skórze, nie należy więc unikać rozsądnej ekspozycji na słońce w okresie od kwietnia do października, również w ciąży.
2. Najlepszą podstawą do wdrożenia i ewentualnej kontynuacji suplementacji witaminy D jest określenie stężenia 25 (OH) D we krwi.
3. U kobiet w ciąży unikających przebywania na słońcu oraz stosujących dietę ubogą w witaminę D należy wdrożyć w II trymestrze ciąży suplementację w dawce 800–1000 IU dziennie.

Piśmiennictwo:

1. Barret H, McElduff A: Vitamin D and pregnancy: an old problem revisited. Best Pract. Res. Clin. Endocrinol. Metab. 2010; 24: 527-539.
2. Lappe JM: The role of vitamin D in human health: a paradigm shift. Journal of Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2011; 16: 58-72.
3. Holick MF: Sunlight and witamin D for bone health and prevention of autoimmune diseases, cancers and cardiovascular disease. Am. J. Clin. Nutr., 2004; 80 (suppl); 1678-1699.
4. Thacher TD, Clarke BL: Vitamin D insufficiency. Mayo Clin. Proc: 2011, 88: 50-60.
5. Holick MF: High prevalence of vitamin inadequacy and implications for health. Mayo Clin. Proc., 2006; 81, 353-373.
6. Dobrzańska A. i zespół ekspertów: Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedobór witaminy D-2009. Pol. Mer. Lek., 2010; 164: 130-133.
7. Kuchnachowicz H., Nadolna I., Przygoda B, i wsp: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005.
8. Holick MF, Chen TC: Vitamin D deficiency: a worldwide problem with health consequences. Am J Clin Nutr. 2008;87: 1080-10866.
9. Ginde AA, Liu MC, Camargo CA: Demographic differences and trends of vitamin D insufficiency in the US population 1988-2004. Arch. Intern.Med., 2009; 169: 626-632.
10. Dawodu A, Wagner CL: Mother-child vitamin deficiency: an international perspective. Arch. Dis. Child, 2007; 92, 737-740.
11. Bowyer L, Catling-Paull C, Diamond T, Homer C, Davis G, Craig ME: Vitamin D, PTH and calcium levels in pregnant women and their neonates. Clin Endocrinol (Oxf). 2009; 70: 372-377.
12. Van der Meer IM, Karamali NS, Boeke AJ, Lips P, Middelkoop BJ, Verhoeven I, Wuister JD: High prevalence of vitamin D deficiency in pregnant non-Western women in The Hague, Netherlands. Am J Clin Nutr. 2006; 84: 350-353.
13. Johnson DD, Wagner CL, Hulsey TC, McNeil RB, Ebeling M, Hollis BW: Vitamin D deficiency and insufficiency is common during pregnancy. Am J Perinatol., 2011; 28: 7-12.
14. Javaid MK, Crozier SR, Harvey NC, Gale CR, Dennison EM, Boucher BJ, Arden NK, Godfrey KM, Cooper C: Princess Anne Hospital Study Group. Maternal vitamin D status during pregnancy and childhood bone mass at age 9 years: a longitudinal study. Lancet. 2006, 367: 36-43.
15. Czech-Kowalska J, Dobrzańska A, Gruszfeld D, Żochowska A, Malinowska E, Gołkowska M, Kaczmarewicz E: High prevalence of neonatal vitamin D deficiency – rationale for reevaluation of vitamin D supplementation during pregnancy. Archives of Perinatal Medicine, 2008; 14, 18-22.
16. Bodnar LM, Catov JM, Zmuda JM, Cooper ME, Parrott MS, Roberts JM, Marazita ML, Simhan HN: Maternal serum 25-hydroxyvitamin D concentrations are associated with small-for-gestational age births in white women. J Nutr., 2010; 140: 999-1006.
17. Scholl TO, Chen X: Vitamin D intake during pregnancy: association with maternal characteristics and infant birth weight. Early Hum Dev., 2009; 85: 231-234.
18. Dawodu A, Agarwal M, Sankarankutty M, Hardy D, Kochiyil J, Badrinath P: Higher prevalence of vitamin D deficiency in mothers of rachitic than nonrachitic children. J Pediatr., 2005, 147: 109-11.
19. Devereux G, Litonjua AA, Turner SW, Craig LC, McNeill G, Martindale S, Helms PJ, Seaton A, Weiss ST.: Maternal vitamin D intake during pregnancy and early childhood wheezing. Am. J. Clin. Nutr., 2007; 85: 853-859.
20. Robinson CJ, Alanis MC, Wagner CL, Hollis BW, Johnson DD: Plasma 25-hydroxyvitamin D levels in early-onset severe preeclampsia. Am. J. Obstet. Gynecol., 2010; 203: 366.e 1-6.
21. National Institute for Health and Clinical Excellence. Antenatal care. Routine care for the healthy pregnant women. March 2008.
22. Royal College of Obstetricians and Gynaecologists: Vitamin supplementation in pregnancy. Scientific Advisory Committee. Opinion Paper 16, August 2009.
23. Institute of Medicine: Dietary reference intakes for calcium and vitamin D. November 30, 2010.
24. Roth DE: Vitamin D supplementation during pregnancy: safety considerations in the design and interpretation of clinical trials. J Perinatol., 2011 Jan 20. Journal of Perinatology, 20 January 2011. [doi:10.1038/jp.2010.203]
Data utworzenia: 15.09.2011
Suplementacja witaminy D u kobiet w ciąży Oceń:
(4.00/5 z 1 ocen)
Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu
    • Justyna Kay
      2017-03-09 22:06
      Witam. Jestem w 3 tygodniu ciąży i moja witamina D3 25Oh wynosi 65,3ng/ml . Suplrmentowakam ją i przesadziłam. Co robić ?odpowiedz
    • agatka
      2016-12-15 12:43
      tak tak witaminka d jest ważna ale nie tylko ona. do tego najlepiej zazywać kwas foliowy, dha żelazo i jod. Ja miałam to wszystko w jednym suplemencie pregna plus. Można go brać już starając się o maluszka ;)odpowiedz
    • gargamella
      2016-06-06 14:12
      ja tez slyszalam wlasnie ze w ciazy a nawet juz w czasie kiedy staramy sie o dziecko ta witamine trzeba przyjmowac. Tzn. generalnie przyjmowac powinien ja kazdy, bo ciezko miec ja w naszych warunkach klimatycznych z promieni slonecznychodpowiedz
    • flara
      2016-05-31 10:48
      U nas w Polsce chyba jednak większości osób tej witaminy brakuje, szczególnie w miesiącach jesiennych i zimowych kiedy słońca jest jak na lekarstwo. W ciąży to już w ogóle zaczyna brakować większości witamin i składników mineralnych nawet przy zdrowej diecie więc suplementacja jest nieunikniona. Sama ratowałam się vitrum d3, bo konsekwencje dla dziecka mogą być jednak znaczne. Lekarz mówił mi zresztą że w ciąży witamina d jest tak samo ważna jak chociażby kwas foliowyodpowiedz

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Lekarze odpowiadają na pytania

  • Hospitalizacja ciężarnej z cukrzycą
    Ginekolog poinformował mnie, że po włączeniu insuliny od 38. tygodnia będę leżeć w szpitalu. Proszę o informację, skąd taka procedura, dlaczego mimo dobrego rozwoju dziecka czeka mnie szpital (przyrost masy w normie i u mnie i u dziecka)?
  • Leczenie cukrzycy ciążowej
    Jestem w 32. tygodniu ciąży i mam cukrzycę ciążową od 24. tygodnia. Do tej pory wystarczała dieta, od kilku dni stężenie glukozy na czczo przekracza 90, a po posiłkach w górnej granicy (110-118). Czy jest jakiś sposób na obniżenie stężenia cukrów na czczo (przyrost masy w normie i u mnie i u dziecka)?

Przychodnie i gabinety lekarskie w pobliżu

Leki

Korzystając ze stron oraz aplikacji mobilnych Medycyny Praktycznej, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki oraz zgodnie z polityką Medycyny Praktycznej dotyczącą plików cookies